کشت توام ماهی وبرنج درشا لیزار

[maziyar]

عنوان مقاله:
پروژه کشت توام ماهی وبرنج درشا لیزار
نگارنده:
سیدحسن حسینی خشت مسجدی
کارشناس ارشد سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان
تاریخ تنظیم:1/4/87


چکیده
طرح کشت توام برنج وماهی درشالیزار،به عنوان یک پروژه مهم ترویجی درمزارع شالیزاری کشوربصورت پراکنده بیش ازده سال است که باهمت کارشناسان مجرب سازمان شیلات ایران وپیگیری کشاورزان علاقمند درسطح بیش ازدویست هکتاردرمزارع شالیزاری اجرا می شود.
ازدلایل توسعه واستقبال روزافزون شالیکاران به این پروژه، مزایای قابل توجه آن شامل:حداقل مصرف کودهای شیمیایی وسموم کشاورزی،ایجاددرآمدجانبی،ت امین بخشی ازپروتیئن موردنیازخانوارروستایی،افز ایش 5-7%محصول برنج و...بوده است.
متوسط تولیدماهی درحدود 800-1000کیلوگرم درهکتار ازنوع کپورماهیان چینی بوده وهمچنین سودخالصی که عایدکشاورزمی شودحدود4-5میلیون ریال درهکتارمی باشد.ازمحا سن مهم این طرح این است که یک روستایی، درکنارسایرفعالیت های کشاورزی، با کمک اعضای خانواده خودبدون استخدام وبکارگیری نیروی کاراضافی می تواندباموفقیت آن رااجرانماید.
نکته قابل اهمیت در مراحل مختلف کشت توام،نقش بارزومحوری زنان روستایی درمدیریت تولید ازابتدای طرح تاپایان آن می باشد،بگونه ای که باتوجه به مجاورت مزارع فوق بامنازل روستاییان ومدت زمان کوتاه غذادهی دستی،آنها می توانند باگذراندن دوره های آموزشی-ترویجی دوروزه براحتی دراین بخش از تولیدخانوداه ، نقش اصلی راایفانمایند.
درمزارعی که طرح کشت توام اجرامی شودارقام انتخابی برنج شامل خزر،هاشمی وکاظمی( به علت مقاومت درمقابل ورس کردن وزودرس بودن) می باشند.
هدف نهایی این پروژه این است، که هرخانوارروستایی که درمجاورمنزل مسکونی خودمزرعه شالیزاری دارد،قادرباشد باحفریک حوضچه( متناسب باسطح مزارع شالیزاری)بخش مهم وارزشمند پروتئین موردنیاز خانواده خودراتامین نمایدودرکنارآن درآمدجانبی نیزدرنتیجه فروش مازادمصرف، عایدش گردد.

مقدمه
قدمت پروژه کشت توام ماهی وبرنج درشالیزار،به هزاران سال قبل، درکشورچین برمی گردد،هم اکنون سالهای متمادی است به شیوه نوین درکشورهای جنوب شرقی آسیا شامل چین ،ژاپن ،ویتنام،تایلند،فیلیپین وهمچنین درکشورامریکا،کانادا،ایران وبسیاری ازکشورهای دیگربه عنوان یک پروژه موفق درحال انجام است.اولین بار درایران موسسه تحقیقات شیلات درسال 1364اقدام به اجرای آزمایشی طرح نمود.پس ازآن دراستانهای مازندران وگیلان درقالب پروژه های ترویجی وسپس درسایر استانهایی که کشت برنج درآنها معمول است مبادرت به اجرای این طرح کردند.
براساس آخرین آمار اعلام شده توسط سازمان شیلات ایران هم اکنون بيش از 200هکتار ازاراضی شالیزاری کشور، تحت پوشش طرح ترویجی کشت توام پرورش ماهی وبرنج قرار دارد(1).
آنچه که روشن است این پروژه به علت حداقل مصرف کودهای شیمیایی وسموم کشاورزی، دارای تمامی ویژگیها وشاخص های کشاورزی ارگانیک بوده که توجه وجدیت بیشتر مسئولین امررا برای تامین و تخصیص تسهیلات لازم بویژه درسال اول اجرای پروژه به منظورتامین هزینه های احداث حوضچه،محصور نمودن اراضی شالیزاری ،حفرچاه آب کشاورزی (به عنوان منبع تامین آب کمکی بویژه درفصل گرما وپس ازبرداشت محصول برنج) وتهیه غذای دستی مورد نیازدرطول دوره پرورش راطلب می نماید.براساس بررسی های انجام شده توسط شرکت خدمات مشاوره ای همکاراین پروژه باشیلات استان گیلان،10%مزارع شالیزاری استان فوق، قابلیت اجرای این پروژه رادارند که بدین ترتیب درصورت محقق شدن اجرای پروژه درسطحی به میزان ده درصدازمساحت دویست وسی هزارهکتاری مزارع شالیزاری استان گیلان، حدودبیست وسه هزارتن به میزان تولیدات ماهیان گرمآبی غیردریایی استان، افزوده خواهدشد.

مزایای طرح کشت توام برنج وماهی درشالیزار
1-استفاده اقتصادی،بهینه ودومنظوره ازشالیزار
2-دسترسی بیشترروستاییان به پروتئین سالم ومفید
3-ایجاد درآمد جانبی برای خانوارهای روستایی
4-ایجاداشتغال درسطح روستاها(بویژه برای زنان روستایی)
5-اقتصادی تر کردن هزینه برنجکاری وبالابردن توان اقتصادی روستاییان
6-کاهش آلوگی محیط زیست دراثر کاهش مصرف سموم وکودهای شیمیایی
-کپورماهیان رهاسازی شده درشالیزار ازلارو حشرات، کرم ساقه خواروبرگ خواربرنج وسایرآفات برنج موجود درشالیزارتغذیه می کنند،این موضوع سبب رشد ماهیان وموجب کنترل بیولوژیک جمعیت آفات برنج می گردد.ضمن آنکه مبارزه بیولوژیک کاهش مصرف سموم کشاورزی را بدنبال داشته وباعث صرفه جویی درهزینه های تولید محصول برنج می گردد.
ماهیان باتغذیه ازدانه های وساقه ای نرم علف های هرز ازرویش زیادآنها درشالیزار جلوگیری می کنند،رشد علف های هرز درشالیزارمی تواندرشد برنج راکاهش دهدبه این دلیل که علفهای هرزازمواد غذایی موردنیاز برنج که بصورت محلول درآب بطورطبیعی می بایست دراختیار ریشه های برنج قرار گیرند استفاده نموده ودرنتیجه دسترسی برنج به مواد تغذیه ای مورد نیاز راکاهش می دهند.خوشبختانه بااجرای این طرح حجم قابل توجهی (حدود 60درصد)ازعملیات وجین کاری کاهش می یابد،وهمچنین دراثرتغذیه ماهی آمورازآزولا(یک نوع جلبک باقدرت تکثیربسیاربالاکه درمزارع شالیزاری وحاشیه مرداب انزلی به صورت سفره مانند درسطح آب پخش می باشد)به تبادل اکسیژن هواوآب کمک فراوان می نماید، وهمچنین ازنقش ماهی کپورمعمولی که دراثرجستجو برای تغذیه ازموجودات کفزی،خاک اطرف ریشه بوته برنج رابهم زده،وبا این عمل باعث نرمی خاک کف شالیزار وتجزیه بهتر مواد کودی شده وشرایط رشد بهتر ریشه های برنج ،درنتیجه آزاد شدن گازهای مضروافزایش جذب اکسیژن رافراهم می نماید نباید فراموش نمود.(2)
براساس بررسیهای به عمل آمده توسط موسسا ت تحقیقاتی امریکا وکانادا وهمچنین موسسه تحقیقات برنج کشور،اجرای این پروژه افزایش محصول برنج رادرحدود5الی 15درصد به همراه دارد،زیرا ماهیان باجستجوی خوددرمزارع، ضمن اینکه مواد دفعی آنها به عنوان یک نوع کود دراختیار بوته های برنج قرار می گیرد،باتغذیه گیاه آزولا وعلف های هرز که شریک غذایی برنج هستند ،دسترسی برنج به موادمورد نیازموجود درمزرعه به حداکثرمقدارافزایش می دهند.
بدیهی است دراثرکاهش علف های هرز وجمعیت آفات درمزرعه شالیزاری ،کاهش مصرف سموم و کودهای شیمیایی(افزایش فعل وانفعالات شیمیایی خاک دراثربهم خوردگی خاکهای اطراف ریشه بوبته برنج وکود حاصله ازمدفوع ماهیان و...)را شاهد خواهیم بود.(3)
خاکهای مناسب برای کشت توام برنج وماهی درشالیزار
اراضی شالیزاری موجود درمناطق پرباران، که خاک آنهادارای قدرت نفوذ پذیری کم نسبت به آب بوده(بیش 70درصد خاک رس)وهمچنین سطح اراضی آنهادارای شیب ملایم بطرف خروجی آب باشد.

شرایط کلی برای کشت توام
1-امکان تامین آب مورد نیازدرطول دوره پرورش (حدود9ماه)
2-خاک مناسب
3-وجود دیواره مناسب دراطراف مزرعه شالیزاری
4-ورودی وخروجی مناسب آب
5-نزدیکی مزرعه به منزل مسکونی کشاورزمجری طرح
تقریبا"می توان گفت دراغلب شالیزارهای کشورامکان پرورش ماهی بصورت کشت توام وجوددارد،به شرط آنکه آب کافی درطول دوره پرورش وجود داشته باشد.
ارقام برنج مناسب
براساس تحقیقات انجام شده توسط موسسه تحقیقات برنج کشور،بطور کلی ارقام زودرس برنج شامل برنج های کاظمی ،هاشمی ،خزرو... برای طرح کشت توام برنج و ماهی پیشنهاد می شوند.
ماهیان پرورشی مورد استفاده درطرح
به دلیل وجود عوامل محدود کننده ،نظیرکم عمق بودن آب مزارع،نداشتن فضای کافی جهت حرکت وشنای ماهیان وایجادسایه توسط گیاه برنج،گونه های خاصی ازماهیان رامی توان دراین طرح پرورش داد،درایران سعی شده ازهمان گونه های پرورشی درمزارع ماهیان گرم آبی استفاده گردد،که به اختصار درمورد آنها توضیح داده می شود:
1-ماهی کپورمعمولیcommon carp
بهترین نوع ماهی جهت کشت توام میباشد زیرادر شرایط خاص مزرعه شالیزاری ازنظر عوامل محدود کننده وموجودات آبزی فراوان( کرمها ،نماتدها،تخم ولاروحشرات و...) ، براحتی می تواند رشدکند،تراکم ماهی کپورمعمولی درمزرعه شالیزاری حدود 50الی 60درصدماهیان پرورشی می باشد.
این ماهی همه چیزخوار است وعمدتا"ازجانوران کفزی،گیاهان،موادغذایی پوسیده بستروداخل گل ولای تغذیه می کند،ازغذای دستی شامل سبوسها،غلات ،کنجاله ،نیمدانه برنج و....استفاده میکند. مناسب ترین دمابرای رشد ونمواین گونه 25درجه سانتی گرادومرزشروع وقطع تغذیه10-12درجه سانتی گراد می باشد.
مشخصات وعلایم ظاهری:
رنگ آنها دردوطرف زردطلایی ودرپشت تیره بوده وهریک ازفلسها درانتها دارای یک خال سیاه رنگ می باشد،بدن پهن،باله پشتی ممتد، فلس ها درشت ودوجفت سبیلکدارد(یک جفت بلند ویک جفت کوتاه).


2-ماهی کپورعلفخوار(آمور)grass carp
این ماهی دربدو امرازپلانکتونهای جانوری وسپس گیاهی وجلبکهای ریسه ای تغذیه کرده ،وبه مرورازگیاهان آلی نیز استفاده می کند،تغذیه فعال آن زمانی شروع می شود که طول ماهی به حدود سه سانتی متروبیشتررسیده باشد. مرز شروع وقطع تغذیه درجه حرارت حدود 12درجه سانتی گراد است.جهت مبارزه بیولوژیکی باگیاه آزولا وعلف های هرز درشالیزارمی توان ازوجود این ماهی بهره برد.
میزان رهاسازی ماهی آموردرشالیزارحدود 30-35درصدماهیان پرورشی راشامل می شود.
مشخصات وعلایم ظاهری
بدن کشیده ودوکی شکل باسرپهن وپوزه گرد،فلسها درشت وباله پشتی کوتاه می باشد.


3-کپورنقره ای(فیتو فاگ)silver carp
بطورکلی ازپلانکتونهای گیاهی (گیاهان میکروسکوپی)تغذیه می کند،بدلیل رشدسریع وزندگی گله پذیری وامکان تکثیرمصنوعی وکیفیت مطلوب گوشت به عنوان مناسب ترین ماهی پرورشی جهان معرفی ودرتمام دنیا پرورش داده می شود.(4)
به علت جاری بودن آب شالیزار وسایه افکندن گیاه برنج ،میزان تولیدات غذایی موردنیازاین گونه بسیارکم میباشد،وهمچنین رشد این ماهی درمقایسه با کپور معمولی وآمور خیلی زیاد نیست،اما باتوجه به وسعت مزرعه می توان حدود 100-150 قطعه درهکتاررهاسازی کرد.
مشخصات وعلایم ظاهری
بدن پهن وفشرده ،فلس های ریز ونقره فام،باله پشتی کوتاه ووجودزائده های تیز(برجستگیهای کیل)اززیرگلوتامخرج.

4- کپورسرگنده(بیگ هد)big head
باتوجه به اینکه سراین ماهی نسبت به دیگرماهیان هم خانواده، بزرگترمی باشد،لذا به آن کپورسرگنده گفته می شود.بسیاری ازاختصاصات ساختمانی وزیستی ان شبیه کپورنقره ای است.غذای اصلی این ماهی پلانکتونهای جانوری وبعضی جلبکها تشکیل می دهند،میزان رهاسازی 3-5درصد ماهیان پرورشی می باشد.
مشخصات وعلایم ظاهری
بدن پهن وفشرده،فلسهای ریز،وجود خالهای تیره وصله ماننددرروی بدن،وجود لبه های تیزکیل اززیرگلو تاپایه باله شکمی.


آماده کردن شالیزاربه منظور پرورش ماهی
درمزارع کشت توام، هدف اصلی تولید برنج بوده وتولید ماهی دردرجه دوم اهمیت قراردارد،بنابراین درمزارع باید حتی المقدور بهترین شرایط برای رویش وپرورش گیاه برنج فراهم گردد.درصورتیکه مزرعه ای برای پرورش ماهی انتخاب گردید،لازم است قبل ازآغازشالیکاری اصلاحاتی درآن انجام گیردتاقابلیت پرورش ماهی راپیدا کند.
حداقل مساحت پیش بینی شده برای اجرای طرح حدود1/0هکتارزمین شالیزاری میباشد.
انواع روشهای رایج احداث مزرعه کشت توام(5)
1-مزارع کشت توام بزرگ
2-مزارع کشت توام کوچک
3-مزارع دارای خندق محیطی
4-مزارع کشت توام به روش کانالی
5- مزارع کشت توام به روش حوضچه ای
ازبین روشهای ذکر شده،روش پنجم به علت پایین بودن هزینه احداث مقرون به صرفه تراست ونیزدرصد کمتری اززمین جهت احداث حوضچه یاکانال مورداستفاده قرار می گیرد.
درتمامی روشهای ذکرشده ارتفاع دیواره های ورودی 60-70سانتی مترودیواره های خروجی 80سانتی متر درنظرگرفته می شود.همچنین عرض دیواره هاحداقل باید 35-50سانتی مترباشد تاامکان ترددبرروی آنها به راحتی مقدورباشد.
وزن وتراکم ماهیان پرورشی درطرح کشت توام
وزن بچه ماهیان درزمان رهاسازی درشالیزار حدود30-40 گرم توصیه می شود،البته چون احتمال دارد ماهی آموربه نشاءبرنج درابتد ا آسیب برساند بهتراست وزن ماهی آمورحداکثر20-25گرم باشد.بطورکلی زمانی که ارتفاع برنج حدود 30-35سانتی متروارتفاع آب زیر آن به حدود15-20سانتی متررسید میتوان اقدام به رهاسازی ماهیان ازحوضچه به کرتها نمود.
براساس تجارب حاصله توسط کارشناسان ترویجی شیلات ،بهترین تراکم ماهی درکشت توام رهاسازی تعداد 1100-1400قطعه بچه ماهی درهکتار میباشد.
رعایت اصول ایمنی و بهداشتی
بروز هرگونه بیماری می تواند عوامل زیستی،فیزیکی یاشیمیایی داشته باشد.روشهایی برای مبارزه وکنترل بابرخی ازبیماریهابطورموثروجود دارد که در ارتباط باپرورش ماهی ،بطوراخص بهترین روش ،رعایت اصول پیشگیری ازبروز وشیوع بیماری می باشد.
برای پیشگیری ازبروز بیماری وضایعات وتلفات احتمالی،رعایت اصول بهداشتی ذیل ضروری است:
1-تهیه بچه ماهیان ازکارگاههای تکثیروپرورش که ازنظربهداشتی مورد تایید شیلات هستند.
2-شستشودادن ماهیان دریک حمام نمک معمولی (کلرورسدیم)قبل ازاینکه درمزارع رهاسازی شوند،به عنوان یک روش پیشگیری مفید ومهم است وبااین شیوه انگلهای متعدد خارجی ازبین خواهند رفت(حمام 1-2درصد نمک معمولی به مدت 30-60ثانیه).
3-نصب توری درورودی وخروجی برای جلوگیری ازورود جانوران مزاحم، ضروری خواهد بود. همچنین محصورکردن پناهگاه بانایلون یاگونی برای جلوگیری ازورورد جانوران مزاحم لازم می باشد.
4-باید ازورود پسابهای صنعتی وشهری ومزارع مجاورجلوگیری شود .
5-ایجادیک کانال انحرافی ازمنبع آبی به حوضچه رهاسازی ماهیان تعبیه شودتادرصورت تغییردرکیفیت آب ،آب تازه وکافی درحدمطلوب دراختیار باشد تابلافافصله نسبت به تعویض آب حوضچه اقدام شود.
6-درصورت شیوع بیماری ،باید ماهیان مرده یابیمار راازمزرعه خارج ودرظروف درب دار حاوی آهک مدفون نمود(کلیه ادوات صیدووسایل دیگرباکلر به غلظت 200ppmبه مدت چنددقیقه ضدعفونی شوند).
7-همیشه بایدتراکم ماهیان هرمزرعه رادرحدی نگه داشت که ماهیان امکان رشدمناسب رایافته و همچنین ازبروز بیماریهای عفونی ناشی ازتراکم بالاجلوگیری شود.
8-هرگونه کمبودیازیادی درمیزان کل غذاباعث استرس ناشی ازسوءتغذیه وایجادزمینه مناسب برای بروز بیماری می گردد.
9-فاکتورهای محیطی استرس زانظیر تراکم زیاد،نگهداری طولانی ،دستکاری وجابجایی غیر ضروری باید به حداقل ممکن رسانده شود.
10-درطول مدت پرورش حتی المقدورباید ازانتقال ماهیان ازمزرعه ای به مزرعه دیگر خودداری شود.
11-دورساختن پرندگان ماهی خوار،جوندگان،خزندگان،دوزی ستان وغیره که باتغذیه ازماهی باعث کاهش تولید می شوندوعامل انتقال بسیاری ازبیماریها ی ماهی می باشند،ازاهمیت زیادی برخوردار است(نخ کشی دربالای حوضچه برای جلوگیری ازورود پرندگان به حوضچه).
اصول پرورش همزمان برنج وماهی
یکی ازمسایل بسیارمهم درطول دوره پرورش مراقبت هایی است که ازبرنج وماهی باید صورت پذیرد اگرآب ازمیزان مورد نیاز بالاتررود برنج پوسیده می شودواگرازحد معین پایین بیاید دراثربالا رفتن غلظت املاح آب وکمبود اکسیژن شاهد تلفات ماهی خواهیم بود،به همین دلیل به نسبت افزایش ارتفاع برنج باید سطح خروجی آب مزرعه نیز بالا بیاید تا باافزایش ارتفاع آب مشکلی درامرپرورش ماهیان بوجودنیاید.
ازجمله مسایل مدیریت مزرعه،بازدید روزانه ازدیواره کرتهابوده،تادرصورت صدمه دیدن وخرابی بلافاصله بازسازی وترمیم گردندوازهرز رفتن آب مزرعه وهمچنین فرارماهیان جلوگیری شود.
زیست سنجی ماهیان درحین دوره پرورش بسیارمشکل است زیرا ماهیان داخل شالیزار به سر می برند وامکان استفاده ازهیچگونه ادوات صید وجود ندارد.ولی بااین حال هرماه یکباردرهنگامگذاشتن غذا وعلوفه درون حوضچه وبااستفاده ازماشک یاساچو ماهیان صید ومورد زیست سنجی قرارداده شوند.درصورت نیاز به سمپاشی مزرعه ،ماهیان به حوضچه منتقل،وسپس آبگیری کرتها باحجم زیاد صورت پذیردوسعی شود حتی المقدور سمپاشی برروی گیاه برنج صورت گیرد.و2-3روز پس ازسمپاشی می توان ماهیان رابه مجددا"به کرتها منتقل نمود.
روشهای تغذیه وغذادهی درمزارع کشت توام ماهی وبرنج
قسمت زیادی ازهزینه های جاری یک مزرعه مربوط به هزینه غذااست،همچنین عدم آگاهی ازنحوه صحیح غذادهی نیز می تواندبرافزایش هزینه هاومیزان برداشت محصول ماهی تاثیربسزایی داشته باشدعوامل مختلفی درمیزانرشدماهی موثراست که پرورش دهنده ماهی وبرنج بایدبادقت به آنها توجه کند.دراین ارتباط می توان بهدرجه حرارت آب ،میزان اکسیژن محلول درآب ،کیفیت ترکیبات غذایی،اندازه ذرات غذایی وغیره اشاره کرد.
منابع غذایی دردسترس برای ماهیهادرشالیزار به دودسته تقسیم می شوند:
الف-غذاهای طبیعی
ب-غذاهای دستی
الف-غذاهای طبیعی:
این غذاها انواع موجودات زنده راازقبیل پلانکتونها(زی شناوران)،حشرات،لاروپشه ها،گیاهان و...رادربرمی گیرند که بطور طبیعی درشالیزارها یافت می شوند.باکوددهی مناسب نیز می توان تنوع،مقدار ومیزان موجودات مذکور رادرمزارع افزایش داده ومزرعه رااز لحاظ وفور غذاهای طبیعی موجوددرشالیزارها حدود 50-60درصد ازغذای مورد نیاز ماهی تامین می کند،بنابراین لازم است درطول دوره پرورش غذای دستی نیز داده شود.

ب-غذاهای دستی:
برای اقتصادی بودن پرورش کپورماهیان وبه منظور افزایش رشد آنها،غذای تکمیلی باترکیبات مختلف(بسته به هرمنطقه تنوع آن فرق می کند)به ماهیان داده می شود.این غذاها می تواندشامل غلات نامرغوب وغیرقابل استفاده برای مصارف انسانی مانند:گندم،انواع کنجاله ها(آفتابگردان،پنبه دانه سویا)،ملاس چغندرقند،آرد غلات،برنج نیمدانه ضایعات وسایر پس مانده های غذایی سفره خانوادگی می توان استفاده کرد. همچنین برای ماهی آمورازعلف های هرز اطراف مزرعه ،یونجه ،شبدر، انواع علف های شیرین وبرای ماهی کپورنقرهای وسرگنده ازکود حیوانی (گاو،اسب،گوسفند،بز،مرغ)،ضا یعات میوه وغیره می توان استفاده نمود.
البته همانطور که گفته شدچون میزان تولیدات طبیعی درشالیزارها بالاست حدود 50-60درصد رشد اولیه ماهیان بامصرف غذای طبیعی تامین می شودومابقی ازطریف مصرف غذای دستی انجام می گیرد.
غذای دستی بایددرساعات معین ومکان های ثابتی دراختیارماهی ها قرارگیرد.بهترین موقع زمانی است که ماهی آمور به اندازه کافی تغذیه کرده باشد.دراین شرایط، زمان مناسب،حدود ساعت 10صبح به بعد است.
کوددهی مزارع کشت توام برنج وماهی
چون خاک شالیزارها غنی می باشد نیاز چندانی به کود دهی نمی باشد ونباید به مانند استخرهای معمولی پرورش ماهی عمل نمود.ولی درمناطقی که خاکهای آنهاحاصلخیز نیستند وازآب غنی نیز استفاده نمی کنند نیاز به کوددهی می باشد.به منظور تقویت وتکثیر ورشد پلانکتونها (زی شناوران)که مورد تغذیه ماهی فیتوفاگ (کپورنقره ای )وبیگ هد (سرگنده)قرار می گیردازکودهای حیوانی استفاده می گردد.بهتراست کودهی درحوضچه به مقدار کم ولی به دفعات متعدد صورت پذیرد.مقدار کود گاوی (گوسفندی وبزی)مصرفی درحوضچه به ازای هرمترمربع 1- 5/1کیلوگرم کفایت می کند.
برداشت برنج
برداشت برنج معمولا"به شرایط آب وهوایی منطقه وخصوصیات گونه برنج کاشته شده بستگی دارد.
درسیستم کشت توام همانطور که گفته شد ازگونه های زودرس برنج استفاده می شود.10-15روز مانده به برداشت برنج سطح آب مزرعه بتدریج کاهش داده شده تاماهیها به داخل حوضچه هدایت شوند.
پس ازخاتمه برداشت دوباره مزرعه راآبگیری وماهیان به داخل مزرعه هدایت می شوند.
اصول پرورش ماهی بعداز برداشت برنج:
پس ازبرداشت برنج وترمیم دیواره های اطراف مزرعه(درصورت نیاز)مزرعه آبگیری وسطح آب حدود 50-6-سانتی متر بالا آورده شده ومزرعه تبدیل به یک استخر پرورش ماهی می شود.ازاین زمان به بعد میزان غذادهی نیزافزایش می یابد.

توجیه اقتصادی پرورش توام ماهی وبرنج
محاسبات زیر برمبنای یک هکتارانجام شده است:
-هزینه آماده سازی مزرعه(افزایش ارتفاع کرت وآماده کردن حوضچه) 3000000ریال
- هزینه غذای ماهی 2500000ریال
-هزینه خرید بچه ماهی 630000ریال
-هزینه حمل ونقل بچه ماهی وغذا 200000ریال
-هزینه صید 100000ریال
-ده درصد سایرهزینه ها 643000ریال
-کل هزینه پرورش ماهی درشالیزار(درهکتار) 7073000ریال
-تولیدماهی(باضریب بازماندگی 80درصد،1120قطعه،وزن متوسط هرماهی
درزمان صید900گرم) کیلوگرم 1008=900*1120
-قیمت متوسط فروش هرکیلوگرم ماهی 12000ریال ریال12096000=12000*1008
-سودحاصل از فروش ماهی(هزینه- تولید) ریال5023000=7073000-12096000
-سودحاصل ازافزایش محصول برنج(حداقل 5درصد) 150کیلوگرم برنج،
هرکیلوگرم برنج20000ریال ریال3000000=20000*150
-سودحاصل ازکاهش مصرف سموم،کودووجین کاری 1000000ریال
-مجموع سود خالص حاصله(سودناشی ازکاهش مصرف کود وسموم ووجین کاری+سودخالص ازافزایش محصول برنج+سودحاصل ازفروش ماهی) ریال9023000=5023000+3000000+1000000
نتیجه گیری:
سیستم برنج ماهی،یک اکوسیستم سودمند برای هردوگونه رابوجود می آورد(4)،همانطور که دربالا اشاره شد اجرای این پروژه ،موجب استفاده بهینه ازاراضی شالیزاری ،ایجاددرآمد جانبی برای روستاییان عزیز،تامین بخش مهمی ازپروتیین موردنیازخانوارروستایی ومبارزه بیولوزیک باآفات مزرعه برنج نیز می باشد،لازم به ذکراست این شیوه تولید(حداقل استفاده ازکود وسموم درتولید محصولات کشاورزی) ازیک دهه گذشته دراروپا،آمریکای شمالی وژاپن وجهه وجاذبه خاصی پیداکرده است که تحت عنوان "نهضت کشاورزی ارگانیک بیولوژیکی"ازآن نام برده می شود،درسالای اخیر ارتباط وهماهنگی هایی بین نهضت های ارگانیک اروپایی وامریکایی وفعالیت های مربوطه NGOها(سازمانهای غیردولتی)کشورهای درحال توسعه درحال افزایش بوده است(5).بنظرمیرسدباادامه فعالیتهای ترویجی توسط سازمان شیلات ایران، درآینده نزدیک شاهد گسترش قابل توجه این پروژه دراستانهایی که کشت برنج درآنها معمول است خواهیم بود.



منابع:
1-سایت سازمان شیلات ایران